من ملامح تاریخ الأدب الأندلسی کثرة الشاعرات المجیدات فی القریض وتسبّب هذا أن قدرا کبیرا من الشعر الأندلسی یختصّ بهنّ. دراسة هذا الأدب تکشف عن المیزات الأصلیة لهذه التجربة الشعریة وما یعود إلی خصائص هؤلاء الشاعرات وإخراجهنّ المعانی القدیمة بصیاغة جدیدة تختلف عن المعانی السائدة فی الشعر التقلیدی والّتی أدّت إلی النهضة الأدبیة.هذا والمنهج المتّبع فی دراستنا هذه هو المنهج التوصیفی- التحلیلی وهو یعتمد علی مناهج الداراسات الحدیثة فی النقد النفسی الحدیث، لکی نتعرّف الأجواء الأدبیة المسیطرة علی هذا العصر والبواعث النفسیة المؤثرة علی الشاعرات وعلی تجربتهنّ الشعریة.ونستنتج من القراءة السیکولوجیة والنقدیة النفسیة الحدیثة لغزل الشاعرات الأندلسی أنّه مرآة لمنازعهن النّفسیة وقد تضمّن سماتٍ من المعانی والخیال النابعَین من البواعث الباطنیة. ومواقفهنّ تعود إلی الإزدواجیة الذاتیة. وقد تبلورت هذا الغزل فی اتجاهین متعارضین؛ أولاً الاتجاه المحافظ (العذری) مرتبطاً بالنظرة الإسلامیة ومن أهم عناصره: "الوجع العشقی والانشطار الداخلی" و "الکبت"، و "النوستالجیا"، و "تعطیل الإرادة"، و "النرفانا"، و "المازوشیة"؛ ثانیاً الاتجاه غیر المحافظ (الإباحی) متأثرا بظروف المجتمع ومن أهم عناصره: "الجنسیة المثلیة" أو "الغزل المؤنث"، "الصراحة والجرأة فی التعبیر"، "التهتّک والمجاهرة باللّذات".

کتاب المنهج النفسی فی النقد الحدیث؛ النقاد المصریون نموذجاً، نوشتة موسی عبدالرحمن بسام قطوس، تلاشی است درجهت بررسی پیدایش یکی از شیوه های نقد ادبی نوین در مصر یعنی شیوة روان شناختی که به منزلة یکی از شیوه های نقدی، چه در سطح نظری و چه در سطح تطبیقی، اهمیت خاصی دارد. این کتاب از آن دسته کتاب هایی است که به دلیل محتوای مناسب و مطالب مفید در زمینة نقد روان شناختی به منظور بررسی و نقد انتخاب شد. در این جستار کوتاه، برآن ایم که به روش توصیفی تحلیلی این اثر را ازلحاظ ظاهری و محتوایی بررسی کنیم و برجستگی ها و نارسایی های آن را یادآور شویم تا از ره گذر این نقد و بررسی، علاقه مندان حوزة نقد روان شناختی به نوعی با خلأهای این حوزه آشنا شوند و درجهت تقویت این رویکرد نقدی بیش از پیش بکوشند. درمجموع، با بررسی این کتاب به این نتیجه رسیدیم که کتاب در بیان مطالب نظری مربوط به نقد روان شناختی و ارائة کلیات لازم دربارة انواع موضع گیری های ناقدان مصری دربرابر نقد روان شناختی و بررسی و نقد سه مرحله ای سه کتاب در زمینة نقد روان شناختی تاحدی موفق بوده است، گرچه خالی از اشکال و نواقص نیست.

کان الغزل العذری حیا فی العصر العباسی رغم وجود الشعراء الذین ارتفعوا عن الحس المادی وعاشوا فی حبهم معیشة طاهرة نقیة وعلی رأسهم محمد بن داود الإصفهانی المعروف بالظاهری. فهو نتاج تربیة إسلامیة صافیة امتزجت فیه التعالیم الدینیة بروح إنسانیة فنتجت عنها هذه العفة و"النیرفانا" من أهم میزاته ویمثل انعطافا واضحا فی تیار الشعر العربی، لأنه وضع غرضا شعریا متمیزا وکان حافظا لأسالیب الشعر الموروثة، کما تأثر بالحضارة الإسلامیة والثقافات الأخری آنذاک.سعت هذه الدراسة أن تبرز بعض معالم التربیة الروحیة المشترکة عند البوذیة والإسلام وأهمیة الحیاة الروحیة ومکانتها عند الدیانتین، وتدور حول وسائل العملیة لتحقیقها ثم أسالیبها لتجرد النفس عن رغباتها وتحقیق الوصول إلی الذات الإلهیة. ومن أهم عناصرها الموت، الألم، تعطیل الإرادة، الصراع النفسی والمازوشیة.هذا والمنهج الذی التزمناه فی بحثنا توصیفیا تحلیلیا ویعتمد علی مناهج الداراسات الحدیثة فی النقد النفسی الحدیث ویمکن معرفة الأجواء الأدبیة المسیطرة علی العصر العباسی من خلال النقد النفسی لأشعار الإصفهانی کما سلکنا فی هذا البحث مسلک النقد والتفنید. إذن دراسة دقیقة لأشعاره توضح قیمة هذا الشعر من الناحیة الفنیة واتجاهه العفیف فی معالجة هذا الجانب الشعری المتمیز.

چکیده فارسی:ابوالعلاء معری شاعر و اندیشمند نامدار عرب از بزرگان علم و ادب جهان به شمار می رود. او شخصیتی بسیار اثرگذار داشته و جنبه های مختلف شخصیت وی، به ویژه بدبینی اش، شمار زیادی از متفکران در شرق و غرب را متاثر ساخته و افراد بسیاری از پس نگاه او به دنیا نگریسته و مشی بدبینانه او را در زندگی پی گرفته اند. در این جستار به نقد روانشناختی شخصیت او پرداخته شده است و سعی شده که با به کارگیری ملاک ها و نظریات روانشناسی و مطالعه زندگی و آثار وی، بدبینی او آسیب شناسی روانی شده و به عوامل روانشناختی آن آگاه شویم. افسردگی او که زمینه اصلی بدبینی اش را فراهم کرده است، با توجه به محورهای دریافتی هولون و جیکوبسن از تست افسردگی بک ارزیابی و بر اساس دیدگاه فروید سبب شناسی شده است. چکیده عربی:أبوالعلاء المعری الشاعر والمفکر العربی الشهیر یعتبر من کبار العلم والأدب فی العالم؛ و قد تمکن من تخلید آرائه بوساطة الشعر والأدب. وکان یحظی بشخصیة فاعلة وقد تأثر بشخصیته المتشائمة الکثیر من المفکرین فی الغرب و الشرق. وقد نظر الکثیرون إلی العالم من منظاره؛ منهم من أخذ التشاؤم مذهبا فی الحیاة. ونظرا للأهمیة البالغة التی تحظی بها هذه الجهة من شخصیته أی التشاؤم، نظرنا إلیهما من المنظار النفسی و تناولناهما بالنقد. وقد حاولنا أن ندرس حیاته وآثاره باستخدام مؤشرات علم النفس و آراء علمائه وبحثنا حول تشاؤمه بطریقة نفسیة وانتهینا إلی الأسباب النفسیة المؤدیة إلی هذه الصفات. وفی هذا المجال اعتبرنا اکتئابه سببا لتشاؤمه و ذلک علی أساس مقیاس بک و محاور هولون و جیکوبسن للتلقی و قد تناولناه بعلم الأسباب من وجهة نظر فروید.

چکیده فارسی:زقاق المدق یکی از رمان های معروف نجیب محفوظ است که در آن حوادث مربوط به زمان جنگ جهانی دوم به تصویر کشیده شده است. در این رمان شخصیت های متفاوتی وجود دارند که از طبقات اجتماعی مختلفی هستند. این جستار برآن است بر اساس اصول نقد روان شناسی و نظریه های شخصیت به تحلیل ادبی-روان شناسی این رمان بپردازدوگونه های شخصیتی این رمان و ویژگی های خاص آن ها را واکاوی و هدف نجیب محفوظ از خلق چنین شخصیت هایی را بیان کند. این نوشتار بر اساس شیوه توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است.اینگفتار در صدد پاسخ به این پرسش ها نیز هست: هدف «نجیب محفوظ» از خلق چنین گونه های شخصیتی چیست؟.چه عواملی در ساخت و شکل گیری شخصیت های این رمان تاثیر بیشتری دارند؟. کشمکش دنیای درونی «حمیده» چگونه شکل می گیرد و نتیجه آن چیست؟. عوامل گرایش «حسین کرشه» به حس برتری طلب انتقام جویانه چیست و سرانجام او چگونه است؟. رفتارهای ناهنجار و دیگر آزار«زیطه» به چه شکل هایی نمود می یابند؟. رفتارهای پارانوییدی «سلیم علوان» چگونه بروز می کنند و چه تاثیری بر زندگی او دارند؟ بر اساس یافته های پژوهش نجیب محفوظ در این رمان به مسائل روانی و شخصیتی بسیار توجه کرده است. او با خلق گونه های شخصیتی مختلف فضای ناگوار اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی جامعه مصر در دهه سی میلادی و جنگ جهانی دوم را به نمایش می گذارد و مشکلاتی را که مردم این جامعه با آن درگیر هستند به خواننده منتقل می کند و بازتاب این شرایط نامساعد را در قالب شخصیت های رمان نشان می دهد. شخصیت های این رمان همگی دچار فرجام ناخوشایندی می شوند که متاثر از وضعیت بحرانی این دوران است. چکیده عربی:روایة زقاق المدّق إحدی روایات نجیب محفوظ التی عرض فیها الحوادث التی حدثت خلال الحرب العالمیة الثانیة. اختار الکاتب فی هذه الروایة شخصیاتهمن الشرائح الاجتماعیة المختلفة. تسعی هذه الدراسة تحلیل الراویة نفسیاً أدبیاً و البحث عن أنواع الشخصیة و میزاتها الخاصة و بیان أغراض نجیب محفوظ من خلق هذه الشخصیات. بالاعتماد علی مبادئ النقد النفسی و نظریات الشخصیة و لقد اعتمد علی أسلوب الوصفی-التحلیلی لیجیب علی الأسئلة التالیة:ما هو غرض نجیب محفوظ من خلق أنواع الشخصیات؟ ما هی العوامل التی لها أکثر فعالیة فی تشکیل الشخصیات فی هذه الروایة؟ کیف هی نتائج ذلک؟ کیف تَشکَّل الصراع فی العالم الداخلی لحمیدة ما هی نتیجته؟ ما هی عوامل نزعات حسین کرشة إلی الشعور بالتفوق الکمالیة المنتقمة؟ و أخیرا کیف انه یسعی للانتقام؟ بأی شکل تنعکس التصرفات السیئة و السادیة للزیطة؟کیف تظهر التصرفات البارانوییدیة للسلیم علوان؟ و ما هو أثرها علی حیاته؟ استنتجت الدراسة بأنّ نجیب محفوظ اهتم بالقضایا النفسیة و الشخصیة اهتماماً بالغاً. إنه من خلال خلق الشخصیات المختلفة یمثل البیئة الاجتماعیة و الثقافیة و السیاسیة للمجتمع المصری خلال ثلاثینیات و الحرب العالمیة الثانیة. و یلقی الضوء علی المشاکل التی واجهها اﻟﻤﺠتمع و یصور صدی هذه الظروف السیئة ضمن نطاق شخصیات الروایة. شخصیات الروایة هذه تواجه مصیراً سیئاً متأثرا من حالة العصر المتأزمة.

چکیده عربی:إن الأدب الذی هو موضوع النقد بدوره بحاجة الی دراسة و تقییم و تمحیص، و واجب أن یقیم صحة اتجاهاته و اسالیبه فی میزان العقل و التجربة، و النقد بهذا المعنی هو «نقد النقد» وله اهمیة خاصة فی النقد الادبی. فالادب هو ترجمة العقل و النفس و منهج التحلیل النفسی، الذی یفسر نفس الانسان، قد ورد فی مجالات مختلفة منها الادب و هو من المناهج الممیزة فی کتابات احسان عباس، الناقد الکبیر الذی استخدمه الی جانب المناهج المختلفة فی النقد کالمنهج التاریخی و المارکسی والشکلانی و مدارسه المتعلقة به کالبنیویة و مابعدالبنیویة.درس الناقد فی هذا المنهج وتیرة خلق العمل الادبی و کیفیة ابداعه و من خلال دراسة نفسیة العمل الادبی، یحلل نفس الکاتب و تطوراته النفسیة، فی حین لا یغفل من دراسة انفعالات المخاطب فی قراءة العمل الادبی و تلقیه. لقد تأثر الناقد من آراء فروید و یونج و مودبودکین، بید انه لم یتقید کثیرا فی تطبیق نظریاتهم علی الادب، کمالم یکن عبید مدرسة نفسیة معینة و لذلک لم تلصق به تهمة التأثر بالنقل و الاقتباس بل مایسترعی الانتباه فی مجال نقده انة تأثر تأثرا بناءا من مشاهیرالمنظرین و اختار لنفسه منهجا ممیزا. چکیده فارسی:چنان که ادبیات، موضوع نقد قرار می گیرد خود نقد را نیز باید بررسی و ارزیابی کرد و درستی رویکردها و شیوه های آن را در میزان عقل و تجربه سنجید. نقد بدین معنا «نقد نقد» نامیده می شود و در حیطه نقد ادبی از ارزش قابل توجهی برخوردار است.شیوه تحلیل روان شناسی که به تفسیر روان انسان می پردازد به زمینه های مختلفی از جمله ادبیات وارد شده و در نقد ادبی اهمیت فراوان یافته است. دکتر احسان عباس ناقد برجسته دنیای عرب آشکارا شیوه نقد روان شناسی را، در کنار دیگر شیوه های نقد ادبی مانند شیوه تاریخی، مارکسیستی، فرمالیستی و مکاتب مرتبط با آن همچون ساختارگرایی و مابعد ساختارگرایی، در نقد آثار ادبی به کار می گیرد. وی در نقد روان شناختی خود به بررسی روند آفرینش ادبیات می پردازد و در خلال بررسی روان شناختی عمل ادبی، روحیات و تحولات روانی نویسنده را نیز بررسی می کند و از مطالعه واکنش های مخاطبان در عمل ادبی هم غافل نمی شود و در این زمینه از نظریات فروید، یونگ و مودبودکین تاثیر می پذیرد ولی در تطبیق نظریات علمی آنها بر ادبیات پا از حد فراتر نگذاشته و به تاثیرپذیری صرف متهم نمی شود تا جایی که می توان گفت وی به مکتب روان شناختی مشخصی منتسب نیست بلکه با تاثیرپذیری سازنده از نظریه پردازان مشهور، برای خود شیوه منحصر به فردی برگزیده است.

یرجِی الرجوع الی النص الکامل معروض

الیوم اصبح النقد النفسی جزءا لا یتجزا من الادب. ولفهم النص الادبی بشکل صحیح، یقتضی بالضروره، الحدیث عن الحالات النفسیه والوجدانیه للکاتب ویتم تحدیده فی سیاق کلمات وسلوک شخصیات الروایه لذلک، لفحص عقلیه الکاتب وحالاته النفسیه والروحیه، یجب علینا ان نفحص کیف یتم التعبیر عن افعال وکلام الشخصیات خلال الروایه. من اشهر علماء النفس "سیغموند فروید" الذی یومن بوجود ثلاثه اقسام للجهاز النفسی؛ هی الشعور وما قبل الشعور واللاشعور. والقسم الثالث یحتوی علی الدوافع الغریزیه البداییه الجنسیه والعدوانیه؛ ای ان الحیاه النفسیه مکونه من الانا، الهو، والانا الاعلی وهو یلعب دورا هاما فی تکوین حیاه الفرد. تعتبر روایه "لعبه النسیان" من اهم اعمال الکاتب محمد براده (1987م. ) التی هی موضع دراستنا فی ضوء النقد النفسی حسب نظریه فروید-ومتمسکا بالمنهج الوصفی-التحلیلی. وقد اوحی بعض النتایج من خلال هذا البحث علی ان یتحدث محمد براده فی روایته عن الالم والصراع النفسی بین الناس والمجتمع. الموضوع الرییس للروایه هو حاله بعض افراد الاسره النفسیه بعد وفاه والدتهم والمشاکل والمصاعب التی یواجهونها فی مجتمعهم. ونری من خلال التحلیل النفسی انهم یعانون من الکآبه والحزن والصراع النفسی والحنین إلی الماضی. یعد الصراع النفسی والشعور بالنقص والنوستالوجیا والحب والاحلام من اهم الاغراض النفسیه فی الروایه ویصور الراوی حیاه شخصیات مجتمعه من خلال هذه الاغراض. توجد داخل الشخصیات العقد والامراض والآلام بسبب مصایب الحیاه او نتیجه ندم علی خطاء یرتبکونهم.